‘Voordelen genieten van wetenschappelijke vooruitgang’, een weinig bekend mensenrecht

Yvonne Donders, Hoogleraar Internationale Mensenrechten en Culturele Diversiteit en lid van de Nationale UNESCO Commissie schrijft over een van de meest onbekende mensenrechten: ‘het recht om deel te hebben aan wetenschappelijke vooruitgang en de vruchten daarvan’.

Universele Verklaring

Vrijwel iedereen kent de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Wat veel mensen wellicht niet weten is dat deze verklaring werd afgekondigd in 1948 in Parijs, waar de Algemene Vergadering een eenmalige sessie hield. UNESCO heeft een hele belangrijke rol gespeeld in de totstandkoming van de Universele Verklaring en ook de vele mensenrechtenverdragen die volgden. Hierbij richt UNESCO zich vooral op de mensenrechten die binnen het mandaat vallen, zoals het recht op onderwijs, vrijheid van meningsuiting, en rechten op het terrein van cultuur en wetenschap.

Eén van die rechten, die is opgenomen in de Universele Verklaring, maar waar niet veel mensen ooit van gehoord zullen hebben is het recht “…om deel te hebben aan wetenschappelijke vooruitgang en de vruchten daarvan” (artikel 27). Dit recht is later ook vastgelegd in het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten als het recht “…om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang en de toepassing daarvan” (artikel 15).

Onbekend en onontwikkeld

Dit recht staat niet alleen letterlijk achteraan de rij van mensenrechten in deze documenten, het is ook een van de meest onbekende en onontwikkelde mensenrechten. En dat terwijl wetenschappelijke en technische ontwikkelingen een enorme invloed hebben op het leven en welzijn van mensen. Wetenschappelijk onderzoek is een belangrijke kracht achter technologische ontwikkeling en economische groei en het speelt een grote rol in menselijke ontwikkeling en armoedebestrijding. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van vaccins en medicijnen voor het bestrijden van ziektes, maar ook aan mobiele telefoons en internet voor het verspreiden van informatie en kennis.

Tegelijkertijd bestaan er grote verschillen in de wereld als het gaat om participatie en toegang tot ontwikkeling en technologie. Hier is geen enkele sprake van gelijkheid. Dit is een van de achterliggende gedachten achter het recht om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang. Dit recht hangt nauw samen met allerlei andere mensenrechten, zoals vrijheid van meningsuiting en rechten op voedsel, gezondheid, onderwijs en informatie.

Een met malaria geïnfecteerde rode bloedcel.

Vrijheid, toegang en bescherming

Het recht om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang omvat grof gezegd drie belangrijke aspecten: wetenschappelijke vrijheid, toegang tot wetenschappelijke en technologische voortuitgang en bescherming tegen mogelijk schadelijke effecten van wetenschap. Staten hebben op basis van de mensenrechtenverdragen diverse verplichtingen om dit recht te respecteren en te beschermen. Het is echter duidelijk dat wetenschappelijke vooruitgang niet altijd, of wellicht vrijwel nooit, wordt geïnspireerd door het idee van mensenrechten.

De meeste investeringen in onderzoek worden bepaald door commerciële belangen en niet door ontwikkelingsbelangen. Zo wordt bijvoorbeeld veel geld geïnvesteerd in medisch en farmaceutisch onderzoek naar erectiestoornissen en andere ziekten van de rijken der aarde en veel minder aan ziekten van de armen, zoals malaria en tuberculose. Ook onderzoek naar voedsel richt zich minder op het cultiveren van gewassen om de armen te voeden, omdat dit commercieel minder aantrekkelijk is. Daar komt bij dat veel van de wetenschappelijke en technologische kennis tegenwoordig niet meer in handen is van overheden, maar van private bedrijven of instellingen. Deze private actoren beschermen hun kennis graag met allerlei intellectueel eigendomsrechten, waarbij het recht om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang geen enkele rol speelt.

Onderzoek en bekendheid geven

Toen ik in 2006 nog op de mensenrechtenafdeling van UNESCO werkte, hebben wij het initiatief genomen om het recht om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang nader invulling te geven en beter onder de aandacht te brengen. Dit kon goed in samenwerking met de afdeling ethiek van wetenschap en bio-ethiek. Nog steeds, nu vanuit de Universiteit van Amsterdam, doe ik samen met diverse mensenrechtenexperts over de hele wereld onderzoek naar de inhoud van dit recht en de samenhang met andere mensenrechten en intellectueel eigendom.

Wetenschappelijke vooruitgang is overal en dit recht past dan ook goed in de diverse thema’s waar UNESCO en de Nationale Commissie zich mee bezighouden, zoals Open Access, Open Educational Resources, bescherming van cultureel erfgoed, waterbeheer, etc. Door het recht om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang meer bekendheid te geven en door de normatieve inhoud nader uit te werken kunnen wij bijdragen aan een betere bescherming ervan.

Yvonne Donders

Om mondiale problemen aan te pakken is wetenschappelijke samenwerking van groot belang. UNESCO stimuleert een gezamenlijke aanpak van onderwerpen als klimaatverandering, ethiek, armoede en natuurrampen. Als enige organisatie binnen de VN met een mandaat voor wetenschap stimuleert zij wetenschappelijke samenwerking over de grenzen van disciplines en landen heen.

Meer berichten