Terugblik op UNESCO-debat ‘Werelderfgoed: schat of schietschijf?’

Op 29 september heeft in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden het eerste Nederlandse UNESCO-debat plaatsgevonden. In het debat ‘Werelderfgoed: schat of schietschijf?’ stond de vraag centraal of een toenemende aandacht voor bijzonder erfgoed, bijvoorbeeld door het toekennen van de werelderfgoedstatus, de kwetsbaarheid ervan vergroot. De moedwillige vernietiging van werelderfgoedsites door extremisten lijkt dit aan te tonen. 

Doel van het debat was om brede aandacht te vragen voor het onderwerp. In de woorden van UNESCO Commissievoorzitter Andrée van Es: “Laten we niet naïef zijn en alleen experts op dit onderwerp laten nadenken. We moeten ook buitenstaanders betrekken en met elkaar de hersens kraken, om deze heftige gebeurtenissen die zo bedreigend zijn voor alles dat zwak is, te lijf te gaan. Ik hoop dat het debat hieraan bijdraagt.” 

Stephan Sanders

Filosoof en publicist Stephan Sanders en archeoloog Sada Mire gaven elk een lezing en gingen onder leiding van Van Es in debat met elkaar en met de zaal. Sanders duidde in zijn lezing de idee achter de Werelderfgoedlijst: ‘de openbaarheid zou het erfgoed extra beschermen’. Echter, ten tijde van de oprichting van UNESCO en later bij het opstellen van het Werelderfgoedverdrag werd geen rekening gehouden met de terugkeer van militante vormen van religie. Religie in zijn strikte, dogmatische, mensen- en beeldenvernietigende vorm, die erfgoed moedwillig vernietigt om de tegenstander in de ziel te raken.  

Maar, stelde Sanders, [...] “in werkelijkheid zijn deze beeldenstormers ook gewoon mediastrategen, zakenmensen, you tubers, handelaren, politici, straatvechters, aandachtzoekers, machtswellustelingen, communicatiedeskundigen: mensen dus die zeer ‘van deze tijd’ zijn, en in het geheel niet in de Middeleeuwen leven. Machtswellust kan religieuze vormen aannemen, maar blijft toch eerst en vooral: machtswellust.” Bescherming komt daarom volgens Sanders toch vooral neer op het inzetten van politiek: geopolitiek, diplomatie, gewone, alledaagse onderhandelingspolitiek, desnoods machtspolitiek; deze missie kan je ‘verheven’ noemen, maar verdraagt juist geen vrome naïviteit.

Sada Mire

Sada Mire noemde het doelbewust vernietigen van erfgoed een fenomeen van alle tijden. Maar voor haar draait erfgoed juist niet alleen om stenen of archeologie, maar vooral ook om de verbindingen die er zijn met de gemeenschappen ter plaatse. Veelal zit de waarde juist in de immateriële elementen rondom het erfgoed, de tradities, gevoelens, emoties en interacties met een plek, voor een individu maar ook voor een gemeenschap als geheel. UNESCO onderbelicht deze immateriële kant van erfgoed nogal als ze de Werelderfgoedstatus toekent. De nadruk op het materiële aspect creëert voor de lokale bevolking meer afstand, zodat mensen zich minder met het erfgoed identificeren.

Haar ervaringen in Somaliland leerden haar dat mensen juist goed in staat zijn om zich te identificeren met de diversiteit en grote verschillen in hun eigen geschiedenis. In dat gebied hoort daar zowel inheems, christelijk als islamitisch erfgoed toe. Het accepteren van deze verschillen tussen de eigen voorouders en de huidige bevolking kan helpen om ook de verschillen en diversiteit tussen mensen in het heden te accepteren.

Schat of schietschijf?

Beide sprekers waren het erover eens: de werelderfgoedstatus is een ‘schat’, maar toekenning moet voorzichtig gebeuren. Als erfgoed in Zuid-Soedan op dit moment op de Werelderfgoedlijst zou komen, zou dat waarschijnlijk desastreuse gevolgen hebben. De oorlog in het gebied zou erfgoed alsnog een ‘schietschijf’ maken. 

Nalezen?

De lezingen van Stephan Sanders en Sada Mire zijn gebundeld in een boekje. Download de Nederlandse of de Engelse versie.