“Mensen zijn na een conflict of ramp niet zo hulpbehoevend en afhankelijk als de media ons doen geloven”

Gerrit-Jan van Uffelen is zo’n expert. Hij is onderzoeker en coördinator voedselzekerheidsonderzoek aan de Wageningen University. Zijn specialisme: rampenmanagement, conflictgerelateerde migratie en voedselzekerheid. Van Uffelen nam onlangs deel aan een expertbijeenkomst van de Nationale UNESCO Commissie.

Van Uffelen legt uit waarom cultuur zo’n belangrijke rol speelt na een conflict of ramp: “De reactie van de internationale gemeenschap op rampen wordt vaak ingegeven vanuit onze eigen westerse ervaring en beleving. Er is bovendien een zeer sterke nadruk op materiële behoeften en veel minder op bijvoorbeeld het sociaal-emotionele vlak. Cultuur als manifestatie van de manier waarop mensen georganiseerd zijn, biedt belangrijke aanknopingspunten voor effectieve hulp, hulp die recht doet aan de lokale situatie en omstandigheden. Zo zou hulp meer afgestemd moeten worden op datgene wat mensen of instanties lokaal doen. In de praktijk sluit internationale assistentie vaak veel te weinig aan op lokale initiatieven en capaciteiten. Deels is dat natuurlijk ook wel begrijpelijk omdat er in de directe levensreddende noodhulpfase vaak weinig tijd voor consultatie en afstemming is."

Welke ervaringen deed Van Uffelen zelf op in dit geval? “Mijn ervaring is dat er fundamenteel te weinig rekening wordt gehouden met cultuur. Terwijl er in de pcpd-situatie wel tijd en ruimte voor overleg en consultatie is om te zien hoe middelen het best kunnen worden ingezet. Je ziet ook dat de internationale gemeenschap het steeds moeilijker vindt om op maat te programmeren in dat soort situaties  ('programme to context'). Terwijl toch algemeen het belang van context-specifieke programmering onderkend wordt om recht te doen aan de specifieke lokale situatie en omstandigheden. Anders schiet hulpverlening te kort of is veel minder effectief. In Abyei in de Soedan deed ik voor de UNDP een onderzoek naar de effectiviteit van zogenaamde 'assisted returns'. Dat wil zeggen de terugkeer van intern ontheemde mensen vanuit kampen in Khartoum naar Abyei met assistentie van de internationale gemeenschap. De UNDP verwachtte na het sluiten van de vredesovereenkomst tussen noord en zuid Soedan in 2005 dat de intern ontheemden en masse terug wilden keren. Maar dit bleef uit en de ervaring met  'assisted returns' was verre van positief, zeker in het begin.”

Welke rol speelde cultuur daarbij? “De internationale gemeenschap ging er zonder meer vanuit dat na ondertekening van de vredesovereenkomst de mensen snel terug wilden naar 'huis'. Zonder zich al te zeer te verdiepen in de motivatie en beweegredenen van de ontheemden, om al of niet terug te keren, werden terugkeerprogramma's opgezet. Uit mijn onderzoek bleek dat mensen heel goede redenen hadden hun terugkeer goed voor te bereiden qua planning en timing. Dit bleek ondermeer afhankelijk te zijn van de sociaal economische status van huishoudens, het specifieke gebied van terugkeer en hoe mensen traditioneel 'gewend' waren om te gaan met vlucht en terugkeer. Risicoperceptie en het vermogen van huishoudens om te gaan met die risico's bleek in hoge mate bepalend omtrent de beslissing om terug te keren. Interessant genoeg bleken de aard van die risico's fundamenteel anders te zijn dan die waarvan de internationale gemeenschap zich bediende. Meer oog en aandacht voor cultuur en het belang daarvan in zaken zoals terugkeer had er voor kunnen zorgen dat de internationale assistentie meer aansloot op de terugkeerstrategieën van de ontheemden. Middelen kunnen daardoor effectiever worden ingezet en mensen minder blootgesteld aan onaanvaardbare risico's in gebieden van terugkeer.”

Wat moet er nog veranderen in de aanpak na een conflict of ramp? “Cultuur kan dus een belangrijke rol spelen om te komen tot flexibele en meer gedecentraliseerde initiatieven die recht aan doen aan de specifieke lokale context. Zelf ben ik ervan overtuigd dat met respect voor cultuur (wat ook betekend kritisch zijn op mogelijk negatieve aspecten van lokale cultuur) noodhulp en ontwikkelingsprogramma's meer moeten en kunnen aansluiten op de dagelijkse realiteit van mensen en gemeenschappen in pcpd-situaties.” 

Hoe kunnen we daarin verandering aanbrengen? “Dat begint denk ik al met te onderkennen dat mensen in pcpd-situaties meestal niet die hulpbehoevende en afhankelijke mensen zijn zoals ze zo vaak in de media worden afgebeeld. Zelfs onder moeilijke omstandigheden weten ze te overleven, initiatieven te ontplooien en bovendien heel vindingrijk te zijn. Het zou goed zijn als internationale assistentie hierbij aansluit als de directe levensreddende noodhulp fase voorbij is. Dit heeft veel te maken met respect voor mensen in post conflict en post disaster situaties, niet als een gebaar van goede wil maar als een fundamenteel recht."