“Erfgoed onder water is even waardevol als erfgoed op het land”

(unesco/P. Groscaux)

Een bijzondere maar kwetsbare categorie erfgoed bevindt zich wereldwijd onder het wateroppervlak: onderwater erfgoed. Door de ligging is het vaak goed geconserveerd maar ook lange tijd moeilijk of niet toegankelijk geweest. Nieuwe visvangst- en duiktechnieken hebben dit echter veranderd.

unesco heeft in 2001 een verdrag opgesteld om door internationale samenwerking de bescherming van erfgoed onder water te garanderen. Van 13 tot en met 15 juni 2010 kwam in het Spaanse Cartagena het wetenschappelijke adviesorgaan bijeen dat moet adviseren over de praktische uitvoering van de Conventie. Nederlands archeoloog Thijs Maarleveld was daarbij aanwezig:

"Ik ben momenteel voorzitter van ICOMOS-ICUCH, het internationaal comité dat de totstandkoming van de 2001 Conventie vanuit het archeologievak heeft begeleid. Het reglement van het adviesorgaan schrijft voor dat het zich door ICOMOS-ICUCH laat adviseren, vandaar mijn aanwezigheid.”

Waarom was deze bijeenkomst belangrijk?
“De bijeenkomst was vooral belangrijk omdat de eerste stappen zijn gezet om de praktische uitvoering van de Conventie af te stemmen. Voor de Werelderfgoed Conventie gebeurt dat al vele jaren in het Werelderfgoed Comité. Voor de Onderwater Erfgoed Conventie, die pas vorig jaar in werking trad, moeten er nog veel stappen worden gezet. De afstemming tussen partijstaten is vooral zo belangrijk omdat de bescherming van het onderwater erfgoed in de Conventie helemaal bouwt op de samenwerking tussen staten. Die hebben niet alleen afgesproken zelf bepaalde dingen te doen, maar ook om de andere staten daarbij te betrekken, via hun competent authorities, de erfgoeddiensten.”

Hoe ben je zelf bij Onderwater Erfgoed betrokken geraakt?
“Dat is eigenlijk al heel vroeg begonnen. Al toen ik in Groningen op de middelbare school zat ben ik betrokken geraakt bij het onderzoek van Reimerswaal en verdronken dorpen in Zeeland. Toen ik in Leiden Geschiedenis en Prehistorie ging studeren, heb ik mijn eerste duikopleiding gedaan en in 1975 heb ik voor het eerst aan een echte onderwateropgraving meegewerkt in Schotland.

"Eind jaren ‘70 ben ik in opdracht van een ministerie gaan rapporteren en adviseren over vondsten in Nederlandse wateren en Nederlandse wrakvondsten over zee. Het was een kortlopend contract, maar uiteindelijk werden het 25 jaar. Ik heb onderzoek gedaan, en de  archeologische onderwaterdienst, de AAO, helpen opzetten. Wet- en regelgeving moest in die tijd nog worden gemaakt.

"In 2005 werd ik gevraagd om in Denemarken een internationale masters-opleiding maritieme archeologie op te zetten. Er zijn – wereldwijd - te weinig mensen die het duikvak en een stevige academische achtergrond in archeologie en erfgoedstudies combineren. Die leiden wij nu op. Er zijn inmiddels studenten uit meer dan 15 verschillende landen. Ontzettend leuk.” 

Wat is het grootste misverstand als het gaat om Onderwater Erfgoed?
“Dat erfgoed onderwater niet even zorgvuldig behandeld hoeft te worden als erfgoed op het land. Dat iedereen het zich zomaar kan toe-eigenen, zonder dat daarmee een algemene waarde verloren gaat.

"Erfgoed onder water is even waardevol als erfgoed op het land. Je zou zelfs kunnen zeggen belangrijker, omdat het zaken omvat die vroeger niet toegankelijk waren, maar juist heel goed bewaard zijn gebleven. Bovendien hebben ze een grote archeologische informatiedichtheid en verrassingswaarde. Dat gaat zowel op voor een scheepswrak dat met zijn hele hebben en houden in de bodem is opgenomen als voor nederzettingen die al in de Prehistorie onder water zijn gelopen. Een groot deel van de menselijke geschiedenis is eigenlijk niet toegankelijk geweest voor onderzoek totdat zulk onderzoek ook onderwater mogelijk was.”